Derleyen: Betül Yasemin Kökbek / Milliyet.com.tr –Osmanlı İstanbul’unda sokak hayvanlarının beslenmesi sırf kişisel bir yardım davranışı değil, kamusal hayata yerleşmiş bir sistemdi. ‘Mancacılar’ ismi verilen gezgin satıcılar, uzun sırıklar üzerinde taşıdıkları sakatatlarla kedileri ve köpekleri besliyor, halkı da bu sürece dahil ediyordu. Bu yapı, Osmanlı kent kültüründe hayvanlara yönelik merhametin günlük hayat içinde kurumsallaşmış hâli olarak bedellendiriliyor. Pekala Mancacılar’ı yakından tanımaya ne dersiniz?
Mancacı (Seyyar Ciğerci) ve Köpekler (Kömürciyan, 1988: 256, Fotoğraf: 36)
En şimdiki haberlere ve son dakika gelişmelerine Google üzerinden anında ulaşmak için bizi favorilerinize ekleyin.
kaynak olarak ekleyin
Osmanlı kent hayatını anlatan kaynaklar incelendiğinde, bugünün çağdaş kent planlamasında karşılığı olmayan değişik bir meslek kümesine rastlanıyor. Mancacılar, bilhassa İstanbul üzere büyük kentlerde sokak sokak dolaşarak hayvanlar için hazırlanmış et ve sakatat kesimlerini taşıyan bireyler olarak biliniyor. Ekseriyetle ciğer, dalak ve çeşitli et artıklarını taşıyan Mancacılar, bu eserleri uzun sırıklar üzerine dizilerek taşınırdı. Fakat bu meslek sadece bir ‘yiyecek satıcılığı’ değildi; mancacılar, sokakta yaşayan hayvanların beslenmesini sağlayan görünmez bir sistemin taşıyıcılarıydı.
HAYVANLAR KENT HAYATININ DIŞINDA TUTULMADILAR!
Osmanlı İstanbul’unda sokak hayvanları kent hayatının dışına itilmiş varlıklar değildi; kediler ve köpekler gündelik ömrün bir kesimi olarak kabul ediliyordu, kediler bilhassa konutlarda ve dükkânlarda fare denetimi açısından değerli görülürken köpekler mahallelerin güvenliği ve gece sistemiyle ilişkilendiriliyordu. Bu nedenle sokak hayvanlarının aç kalması sadece bir vicdan sıkıntısı değil, kent sisteminin sürdürülebilirliği açısından da kıymetliydi ve Mancacılar tam bu noktada devreye girerek hem hayvanların hayatını hem de kentteki dengeyi koruyan bir rol üstleniyordu. Mancacı sistemi sırf kişisel hayvan sevgisiyle açıklanamayacak kadar organize bir yapıya sahipti. Kent halkı mancacıdan yiyecek satın alarak direkt hayvanları besleyebiliyor ya da fiyat vererek bu vazifesi Mancacıya bırakabiliyordu.
XVI. Yüzyılda Sokak Kedilerini Etle Besleyen Bir Mancacı (Sunar, 2015: 217)
Hayvanlara yardım etmek herkesin katılabildiği günlük bir pratik hâline gelmişti ve bu durum Osmanlı toplumunda merhametin yalnızca bir his değil birebir vakitte toplumsal bir davranış biçimi olduğunu gösteriyordu. Mancacılar vakitle mahalle hayatının tanınan simaları hâline geldi, çocuklar onları uzaktan tanıyor, kediler ve köpekler ise makul saatlerde onların geçtiği noktaları bekliyordu. Birtakım anlatımlara nazaran hayvanlar Mancacıların geldiği saatleri öğreniyor ve o bölgelerde toplanıyordu. Bu da beşerler ile sokak hayvanları ortasında kurulan alışkanlık temelli güçlü bir bağın göstergesiydi. Osmanlı İstanbul’unu ziyaret eden Avrupalı gezginler ise kentteki bu nizam karşısında şaşkınlık yaşıyordu. Birçok Avrupa kentinde başıboş hayvanlar sorun olarak görülürken İstanbul’da onların tertipli formda beslenmesini sağlayan bir meslek kümesinin bulunması dikkat çekiyordu. Seyahatnamelerde sokak hayvanlarının kent içinde özgürce dolaşması ve insanların onlara ziyan vermek yerine beslemesi sık sık vurgulanıyordu. Mancacılar bu sistemin tek kesimi değildi; cami duvarlarına yapılan kuş meskenleri, sokaklara yerleştirilen su yalakları ve hayvanların beslenmesi için kurulan vakıflar da bu merhamet ağının bir kesimiydi ve kent ömrü sırf beşerler için değil tüm canlılar için tasarlanmış bir sistem üzerine kurulmuştu.
Mancacılar resmi bir kurum ya da devlet vazifelisi değildi lakin kent hayatında hayli görünür bir tesire sahiptiler. Onlar sayesinde sokak hayvanları nizamlı besleniyor, halk ise bu sürece kolaylıkla katılabiliyordu ve bu istikametiyle mancacı hem ekonomik hem toplumsal bir aracılık rolü üstleniyordu.
Pera’da Köpekler ve Onları Besleyen Bir İstanbullu (XX. yy. başı) (Timur, 1994: 88)
MANCACILAR HALKLA BİRLİKT HAREKET ETTİ
Günümüz kentlerinde sokak hayvanlarının beslenmesi çoğunlukla belediyeler, dernekler ve gönüllüler aracılığıyla yürütülse de Osmanlı’daki mancacı sistemi bu sürecin çok daha eski ve toplumsal tabana yayılan bir model olduğunu gösteriyor. uzmanlara nazaran bu yapı kent hayatında insan-hayvan bağlantısının daha bütüncül kurulduğu bir periyoda işaret ediyor. Mancacılar sırf yiyecek taşıyan beşerler değildi. Onlar kentte yaşayan en savunmasız canlıların hayat hakkını sürdüren bir sistemin kesimiydi ve bu tarafıyla Osmanlı kent kültüründe sırf ekonomik değil birebir vakitte ahlaki bir rol de üstlenmişlerdi. Bugün İstanbul sokaklarında mancacıların sesi duyulmuyor olabilir lakin onların temsil ettiği anlayış büsbütün kaybolmuş değil; sokak hayvanlarına su bırakan beşerler, mama dağıtan gönüllüler ve hayvan hakları savunucuları aslında birebir geleneğin çağdaş devamı olarak görülebilir.
Milliyet
