ÜMRAN AVCI – Çekilen acılar geçmez lakin acının sahibini dönüştürür. Filiz Aygündüz’ün son romanı “Nisa”, bir bayanın çocukluğundan 67 yaşına kadar verdiği çabayı anlatıyor. Kırıldığı yerden çiçeklenen Nisa’nın, yarasından sızan ışıkla yaşadığı dönüşümü resmediyor. Romanın kahramanı Hayrünnisa… Bayanın güzeli, uğurlusu demek. Anlatılan; bir bayanın daha ismi konulurken dayatılan sıfatlardan kurtulup kendi ismine kavuşmasının, Hayrünnisa’dan Nisa’ya dönüşmesinin hikâyesi…
Aygündüz, kitabında bayanların kapalı kapılar gerisinde verdiği uğraşları anlatırken iyi niyetle yapılan kötülüklere, görmezden gelmelere, erkek evlada kondurulmayan sert gerçeklere ayna tutuyor. Göç hissini, sınıf farkını, akran zorbalığını, hayatta kalma çabasını, kültürel kodların açmazlarını, dayanışmanın hoşluğunu çok içeriden bir yerden anlatıyor. Nisa; “Mevlânâ’nın “Işık yaradan sızar” kelamıyla, His Asena’nın “adı yok” dediği bayanın ismine sahip çıkmasının ve kendini inşasının edebi anlatımı…
■ Kendi değişince yazgısı de değişen Nisa’nın roman boyunca sorduğu “Peki artık ne yapabilirim?” sorusu kapıları açan kilit, bayanlara yakılan bir işaret feneri güya.
“Nisa”yı yazma sebeplerimden biri de okura bu soruyu sordurmaktı aslında. Hepimiz meskende, iş yerinde, belirli periyotlarda hayatın çeşitli sertliklerine maruz kalıyoruz. Canımız yanıyor, yaşama sevincimiz azalıyor. Bu durumda sürece teslim olmak, saatlerce ağlayıp isyan etmek yerine kendine “Peki ben artık bu durumda ne yapabilirim?” sorusunu sormanın mucizevi bir yanı var. Bu soruyla birlikte odak, sorundan uzaklaşıp tahlile çevriliyor. Şahsen kendiniz yardımınıza koşuyorsunuz. Nisa da roman boyunca ne vakit zorda kalsa bu soruya sığınıyor, o soruyla ayağa kalkıyor, verdiği yanıtlarla yürümeye devam ediyor. Bayanlar için bir işaret feneri evet. Kâfi ki His Asena’nın meşhur kelamını akıllarından çıkarmasınlar: “Kadınlar özgürsünüz. Gücünüzü bilin”.
■ Nisa’nın baskıcı ve otoriter biyolojik anne babası için kullandığı ‘üvey ebeveynlik’ tarifini çok pahalı. ‘Üvey ebeveynlik’ endişelerin şekillendirdiği bir refleks mi?
Nisa romanda annesiyle babasının, toplumun onlara dayattığı baskılar nedeniyle uzun yıllar, çağdaş bir gurbette, kendisine sahip çıkmadığını söyleyerek “Üvey kaldı ebeveynlikleri” diyor. Aslında anne babası tarafından sevilmiyor değil. Üvey olma durumu tam da dediğin üzere kaygıların şekillendirdiği bir refleks. O dehşetleri yaratan toplum, daima tetikliyor aileyi ya kızın rayından çıkarsa? Makus arkadaşlıklar kurarsa? Yanlış evlilik yaparsa? Bu dehşetle makûs kalpli bir üvey anne olmaya gönül indiriyor anne. Baskının bini bir para. Bazen de şiddet. Hele Anadolu’dan büyük kente göç etmişse, kenti en büyük tehlike olarak görüyorsa. Nisa’nın annesi Gülaçtı üzere. Olağan Nisa’nın 1957 doğumlu olduğunu da söylemek lazım. O nesil için bu cins üveylikler yaygın. Bugün de birçok ailede devam ediyor. Bayana çocukluğundan itibaren uygulanan baskının bittiğini söylemek isterdim fakat bitmiş değil.
■ Nisa’nın çocukluktan ruhsal olgunluğa evrilişine şahit oluyoruz. Bu değişimini yaşına ve psikolojisine uygun cümlelerle vermek nasıl bir tecrübeydi?
Nisa için çocukluğundan 67 yaşına kadarki süreçte muhakkak yaş dönümlerini içeren bir takvim hazırladım. 20’lerindeki Nisa nasıldı, 45’inde Nisa nasıl düşünür, 50’sinde ne hisseder üzere soruların yanıtlarını metne yedirdim. Onun yaş aldıkça olgunlaşmasını, hayata daha farklı bakmasını, sorunlarını daha rahat çözmesini yazmak hoş bir tecrübeydi.
Ekonomik özgürlük modeli
■ “Hırka Ören Kadınlar” ile ilgili kısmı bayanların birbirini sarıp sarmalaması, yazgılarını elleriyle ilmek ilmek dokuması olarak okudum. Siz nasıl anlatırsınız?
Nisa, bir iş yerinde çalışması eşi tarafından yasaklandığı için, deri ve tiftik karışımı hırkalar üretip modül başı satıyor gizlice. Yıllar sonra bu teşebbüsü bir atölye açmaya kadar varıyor. Nisa’nın öğrencisi olan bayanların birden fazla annesi ve babası tarafından sahip çıkılmamış, mutsuz evliliklere hapsedilmiş, kendine ilişkin odaları hiç olmamış bayanlar. Nisa onlara bir ekonomik özgürlük modeli sunuyor. Bir yandan daima birlikte hırka örerlerken, bir yandan da birbirleriyle kıssalarını paylaşarak güçleniyorlar, kendilerini inşa ediyorlar.
‘Erkek annesi olmak bir rütbe’
■ Nisa’nın kayınvalidesi Müzeyyen Annenin, “Oğlum biraz sonlu, alttan al” gibi sözleri erkek annelerinin ortak lisanı mı?
Müzeyyen Anne, oğlunun hışmından o kadar korkuyor ki, Nisa ziyan görmesin diye onu daima alttan almaya teşvik ediyor. Anne korumacılığı, oğluna toz kondurmak istememesi de var natürel. Hâl bu türlü olunca uygunluk yapayım derken kötülük ediyor farkına varmadan. Maalesef erkek annesi olmak bugün bile çok sayıda bayan için bir rütbe. Ona bu rütbeyi sağlayan oğullarına tam dayanak veriyorlar. Erkek çocuğu yetiştiren de anne olduğu için, gelinlerinin yanı sıra oğullarına da ziyan vermiş oluyorlar.
■ Romandaki Mevlânâ’nın “Işık yaradan sızar” kelamını de konuşalım…
Işık bir kırıktan, çatlaktan geçerek içeri girebilir. Yaralarımız, irili ufaklı problemlerimiz hayatımızdaki kırıklar, çatlaklar aslında. Aydınlanma hâli tam da onlardan sızarak oluşuyor. Kırılganlığımızı, yasımızı, yaramızı, acımızı kabul edersek değişme ve dönüşme imkânımız olur. Üstünü örttüğümüz takdirde karanlıkta kalırız. Nisa her yarasını kabul edip ondan daha dirençli bir Nisa çıkarıyor.
Milliyet
