Fazilet Şenol / Milliyet.com.tr – 1930’lu yılların başı… Türkiye Cumhuriyeti’nin kurucusu Mustafa Kemal Atatürk yabancı bir gazeteye bakıyordu. Sayfaların birinde, sütunlar ortasına sıkışmış küçük bir fotoğraf dikkatini çekti. İnce bacakları, geniş alnı ve asil duruşuyla bir Arap safkanıydı. Mustafa Kemal Atatürk yaveri Salih Bozok’a döndü ve talimat verdi: “Bu atı bulun. Onunla atçılığımızın temelini atalım.”
O sabah söylenen bu birkaç söz, Türk atçılık tarihinin seyrini değiştirecekti. Lakin işin o kadar da kolay olmadığı kısa müddette anlaşıldı. Zira aranan at; Bağdat hipodromlarından Bombay yarış pistlerine, oradan kömür madenlerinin tozuna karışmış bir efsaneydi. Bulunması için aylar geçmesi, aşiretlerin kapısını tek tek çalmak gerekmesi ve sonunda kimsenin kestirim etmediği bir sahneyle yüzleşilmesi gerekecekti.
Heyette vazife alan bireyler: Ortadaki M.Nurettin Aral, Soldaki Prof. Dr. Selahattin Batu
‘ARAP ATININ ANAYURDU ÇÖKÜYOR’
1930’ların başında Türkiye’de tarım ve hayvancılık alanında önemli bir dönüşüm yaşanıyordu. Cumhuriyet, sırf siyasi sonlarını değil; toprağını, suyunu, hayvanını da tekrar inşa ediyordu. Bu dönüşümün en sessiz lakin en kalıcı halkalarından biri, safkan Arap atçılığına ait alınan stratejik bir karardı. Tarım Bakanlığı uzmanlarının hazırladığı raporda, safkan Arap atının tarihî anayurdu kabul edilen Arabistan coğrafyasında, en seçkin soyların süratle erimekte olduğu yazıyordu. Aşiretler dağılıyor, atlar satılıyor, efsane kan sınırları birbirinden kopuyor, yok oluyordu. 1932 yılında birinci uzman heyet bölgeye gönderildi. Musul’dan Kerkük’e, Halep’ten Basra’ya kadar uzanan geniş bir coğrafyada, aşiretlerin ahırlarından hipodromların kayıt defterlerine kadar her şey tek tek tarandı. Bu çalışmaların meyvesi olarak 22 safkan Arap atı Türkiye’ye getirildi. Lakin asıl büyük operasyon şimdi başlamamıştı.
ÜÇ KİŞİLİK HEYET PEŞİNE DÜŞTÜ
Veteriner doktorlar M. Nurettin Aral, Prof. Dr. Selahattin Batu ve Zootekni at uzmanı İhsan Akhun’un başını çektiği üç kişilik özel bir takım, Orta Doğu’ya hareket etti. Vazifeleri dünyanın en asil Arap atı kan sınırlarını bulmak ve Türkiye’ye taşımaktı.
Heyet, aylar boyunca at sırtında kuvvetli yollar aşarak uzun aralar katetti. Humus’tan Hama’ya, Halep’ten Şam’a, Bağdat sokaklarından çöl aşiretlerinin çadırlarına kadar uzanan bu seyahat, sıradan bir alım-satım gezisi değildi. Her hayvan itinayla incelendi; soy evrakları sorgulandı, fizikî özellikler ölçüldü, yarış geçmişleri araştırıldı. Uzun arayışlar sonucunda heyet, Bağdat’ın kenar mahallesindeki karanlık bir kömür madeninde, grubun aradığı atla karşılaştı.
KÖMÜR MADENİNE KAPATILDI
Baba Sa’d, 1928’de Bağdat’ta doğmuştu. Babası ‘Ebu Küheylettül Cietni’, annesi ‘Ümü Küheyletül Sa’de’ olan bu safkan, periyodun en seçkin Şübuvve ailelerinden birine mensuptu. Uzmanların ‘dönemin en asil kan çizgilerinden biri’ dediği bu soy, Arap at yetiştiriciliğinin çok az etrafında bilinen kadim bir mirastı. Küçük yaşından itibaren sürat ve karakteriyle dikkat çeken Baba Sa’d, kısa müddette Bağdat’ın yarış pistlerinde isminden kelam ettirdi. Devrin bütün değerli koşularını kazandı, hipodromlarda rakipsiz bir şöhrete kavuştu. O kadar kıymetliydi ki Hindistan’dan aygır için tam 12 bin rupi, yani devrin parasıyla yaklaşık 10 bin Türk lirasına karşılık gelen bir teklif yapıldı. Sahibi teklifi reddediyordu.
ALINTI – Baba Sa’d’ın sonraki durağı Bombay oldu. Burada da kazandı. Lakin büyük turnuvalardan birinde binicisinin kritik bir yanlışı, o güne kadar kaybetmeye alışkın olmayan şampiyonun birinci mağlubiyetini getirdi. Sahibi bu yenilgiyi affetmedi. Hipodromların gözdesi, birkaç ay içinde Bağdat’ın bir kömür madenine gönderildi. Artık şampiyon, sırtında yük taşıyarak çalıştırılıyor, üstelik yaralı halde bunu yapmaya devam ettiriyordu. Türk heyeti onu tam da bu halde buldu. Atı satın almak istediklerinde aldıkları cevap mutlaktı: “Bu at artık yaramaz. Son yarışını kaybetti. Cezasını burada çalışarak çekecek.”
Heyetin ikna gayreti uzun sürdü. Saati, günü, pazarlığı tam olarak kimse bilmiyor. Lakin sonunda tek koşul içeren bir mutabakata varıldı: At bir daha yarışlara katılmayacak, sadece damızlık olarak kullanılacaktı. Böylelikle Baba Sa’d, 1933 yılında 850 franga satın alınarak Türkiye’ye getirildi.
‘BÜYÜK KAYIP YAŞADI’
İkinci büyük efsanenin öyküsü ise farklı bir coğrafyada, Suriye’nin dağlık kuzeybatısında başlıyordu. Akkar Dağı eteklerindeki küçük Halbe köyü, o yıllarda Suriye Arap atçılığının en kıymetli merkezlerinden biriydi. Buradaki Abdülhamit Ağa’nın ahırında, 1921 doğumlu Baba Kuruş yaşıyordu. Babası ‘Seklavii Şieyfi’, annesi ‘Küheyletülkuruş’ olan bu safkan, Kuruş çizgisinin (Arap at yetiştiriciliğinin en kadim ve en itibarlı soy çizgilerinden birinin) ender temsilcilerindendi. Baba Kuruş şimdi Türkiye’ye gelmeden evvel bile ismi bölge hudutlarını çoktan aşmıştı. Yavrularının Suriye ve Mısır yarışlarında rakipsiz olduğu haberler bir kıtayı dolaşıyordu. Türk heyeti Baba Kuruş’u Abdülhamit Ağa’dan satın aldığında periyodun ünlü yetiştiricilerinden Hami Farasi, durumu tek bir cümleyle özetledi: “Suriye ve Lübnan Arap atçılığı büyük kayıp yaşadı.“ 23 bin 100 franga el değiştiren efsane aygır, Türkiye’ye yanlışsız yola çıktı.
KARACABEY’E GÖNDERİLDİLER
Baba Sa’d ve Baba Kuruş, Türkiye’ye gelişlerinin akabinde Bursa’da bulunan Karacabey Harası’nda damızlık olarak kullanılmaya başlandı. Baba Sa’d 17 yıl boyunca 147 tay verdi. Bu tayların ortasından çıkan isimler bugün hâlâ Türk yarışçılık tarihinin altın sayfalarında yer alıyor: Akbatur, Satvet, Albatur, Caş, Ersoylu, Haberbatur, Uludağ, Özgünhan, Kafkaslı, Ayabakan…
Baba Kuruş ise 11 yıl boyunca 141 tay verdi. Uzmanlar onun çizgisini bugün de bilhassa tanımlıyor: Güçlü kemik yapısı, harikulâde dayanıklılık, üstün yarış karakteri ve farklı bir özellik olarak yumuşak huyluluk. Bir yarış atı için bu kombinasyon az bulunuyordu.
‘KURUŞ YATTI KALKMAZ’
Takvimler 1945’i gösterdiğinde Baba Kuruş hastalandı. Ankara’dan daima bilgi isteniyordu. Atın sıhhatine olan ilgi o kadar ağırdı ki periyodun yöneticileri; Ankara’dan daima bilgi isterken, “Mutlaka Baba Kuruş’u güzelleştirin. Sakın bize öldüğünü söylemeyin” diye Hara’ya haber gönderdiği rivayet edilmişti. Lakin Baba Kuruş tüm gayretlere karşın öldü. Sonunda Hara Müdürü Mümtaz Bey telgrafın başına oturdu ve yalnızca bir cümle yazdı: “Kuruş yattı kalkmaz, Hara Müdürü Mümtaz.” Bugün bu telgraf, Hara tarihinin en çok anlatılan dokümanları ortasında yer alıyor.
TÜRKİYE’NİN BİRİNCİ AT ANIT MEZARLIĞI
Baba Sa’d ve Baba Kuruş öldüklerinde, bulundukları yere defnedildiler. Vakitle evvelki işletme müdürleri de bu alanı anıt mezara dönüştürdü. Etrafı kapatıldı, üstüne çatı gerildi, türbe biçiminde bir yapı inşa edildi. Bugün Karacabey Harası’nın bu köşesi, Türkiye’nin birinci at anıt mezarlığı olma özelliğini taşıyor.
DNA’DAN SOY DEFTERİNE SİSTEMATİK İLERLİYOR
Tarım ve Orman Bakanlığı bünyesindeki TİGEM’e bağlı Karacabey Tarım İşletmesi Müdür Yardımcısı Eren Karabulut Türkiye’de safkan Arap atçılığının sırf tarihi değil, bugünkü işleyişi de dikkat cazibeli bir titizlik içerdiğini şu sözlerle anlattı:
ALINTI – “Tarım ve Orman Bakanlığı bünyesindeki Yüksek Komiserler Kurulu, her atın soy kaydını tertipli olarak tutuyor. Doğan her tay mikroçip takılarak kimliklendiriliyor ve taydan kan örneği alınıyor; DNA tahlili yapılmak üzere Merkez Veteriner Araştırma Enstitüsü Müdürlüğü’ne gönderiliyor, anne-baba doğrulaması kesin olarak yapılıyor. İnsan tıbbında sadece kuşkulu durumlarda başvurulan DNA doğrulaması, Türk atçılığında her doğumda mecburî. Bu sayede her atın yedi-sekiz kuşak geriye uzanan soyu eksiksiz biçimde korunuyor. Baba Sa’d ve Baba Kuruş’un soyu, bugün Türk yarış pistlerinde koşan safkan Arap atlarının büyük çoğunluğunun pedigresinde yaşamaya devam ediyor. Soy devamlılığını korumak ismine altı büyük aygır çizgisine istikrarlı dağılım sağlanıyor: Sa’d, Hilalüzzaman, Kuruş, Berk, Alkuruş ve Seklavi.” – Eren Karabulut
‘KÜLTÜREL HAFIZA OLUŞTURMAYI AMAÇLIYORUZ’
Akrabalı yetiştiriciliğin oluşturabileceği genetik risklerin önüne geçebilmek hedefiyle eşleştirmelerin bilimsel yetiştirme kriterlerine nazaran yapıldığını tabir eden Karabulut, yakın akraba kombinasyonlarından bilhassa kaçınıldığını belirtti. Bir evvelki yıl kullanılan aygırlardan doğan tayların performans ve fenotipik özelliklerinin de kıymetlendirilerek aygır-kısrak eşleşmesinin buna nazaran şekillendirildiğini söyleyen Karabulut, tüm sürecin 3 işletmede bulunan toplam yaklaşık 500 atla çalışan uzman veteriner doktorlardan oluşan bir heyet tarafından yürütüldüğünü kaydetti. Bugün bu baba sınırlarının temsilcilerinin Karacabey İşletmesinde; Baba Mevlüt, Altıncı His, Sonalp ve Nadir Efe, Malatya Sultansuyu İşletmesi’nde Özgünhan, Taykut, Kafkas Şahı ve Yılmabaşar, Eskişehir’deki Anadolu Tarım İşletmesi’nde ise Semend ve Serdümen’in yaşatıldığını söyledi.
2026 yılının başında Karacabey’deki o küçük anıt mezarlığa iki isim daha eklendiğini belirten Eren Karabulut, “Baba Sa’d soyundan gelen ve sayısız şampiyonun babası Caş (2017’de hayatını kaybetmişti) ile Seklavi sınırının bedelli temsilcisi olan Alım (2019’da hayatını kaybetmişti) için iki ay evvel anıt mezarlar tamamlandı. Onları yaptırmak da bizlere nasip oldu. TİGEM, Türk Arap atçılığının en kıymetli mihenk taşlarından biridir. Kurumun sahip olduğu bu bedelleri koruyup görünür kılarak, gelecek kuşaklara aktarılabilecek bir kültürel hafıza oluşturmayı amaçlıyoruz” dedi. Eren Karabulut kelamlarını şöyle noktaladı:
ALINTI – “Modern Türk Arap atçılığının temeli, 1932–1936 yılları ortasında gerçekleştirilen heyet çalışmaları ve bu süreçte ülkeye getirilen damızlık sınırlarla atılmıştır. Bu atlar, kökeni prestijiyle Türk yetiştiricilik geleneği içinde bedellendirilen çizgilerin devamıdır. Osmanlı İmparatorluğu’nun Arap Yarımadası üzerinde uzun müddetli hâkimiyet kurmuş bir devlet yapısına sahip olması ve Türklerin atı evcilleştiren birinci topluluklardan biri olarak tarihi rolü de bu sürecin art planını oluşturmaktadır. ‘Arap atı’ tarifi ise, büyük ölçüde coğrafik köken referansından kaynaklanmaktadır. Aslında bu atlar Türk Atıdır. Çağdaş yarışçılığın gelişimi de büyük ölçüde bu sınırlar üzerinden şekillenmiştir.”
Milliyet
