Derleyen: Oğuzcan Atış / Milliyet.com.tr – ABD ve İran ortasındaki münasebetlerdeki en kıymetli kırılma noktası “1979 devrimi” oldu. İhtilal öncesinde Şah Muhammed İstek Pehlevi tarafından yönetilen İran, ABD ile o kadar yakın münasebetlere sahipti ki ABD’nin 39. Başkanı Jimmy Carter, 1978 yılına eşiyle birlikte Tahran’da girdi. Lakin bu yakınlığın yerini düşmanlığa bırakması çok uzun sürmedi. 1979 yılında Şah’ın devrilmesinin akabinde İran İslam Cumhuriyeti’nin ilan edilmesiyle birlikte ABD, İran’da “Büyük Şeytan” olarak anılmaya başlandı. Münasebetler bu noktadan sonra o kadar gerildi ki 2002 yılında ABD Başkanı George W. Bush, yaptığı açıklamada İran’ı “şer ekseni” olarak tanımladığı ülkeler ortasına dahil etti.
Tüm bu tansiyona karşın yakın vakte kadar ABD ve İran ortasında resmi olarak direkt bir savaş yaşanmadı. İran, Orta Doğu’da ABD ve müttefiklerini maksat alan militan kümeleri finanse ederken; ABD de İran gayelerine karşı suikastlar ve askeri taarruzlar düzenledi. İran, Batılı güçler tarafından silahlanma hedefi taşıdığına inanılan bir nükleer program yürütürken; ABD ve müttefikleri bunu durdurmak için ağır yaptırımlar uyguladı. Bu durum evvel 12 Gün Savaşları ve sonrasında 28 Şubat 2026’dan itibaren günümüze gelen süreçte değişti; dolaylı çatışmalar yerini direkt yapılan bir savaşa bıraktı. Pekala, bu vakte kadar ABD ve İran ortasında yaşanan kıymetli kırılma noktaları hangileriydi?
GÜNÜMÜZE KADAR GELEN BİRÇOK SORUNUN TEMELİ 1953 DARBESİ OLDU
İran ve ABD ortasındaki günümüzdeki ana sıkıntıların kimilerinin temeli, 1953 yılında İran’da ABD ve İngiltere takviyeli darbe teşebbüsüyle atıldı. İran; varlıklı petrol yataklarıyla endüstrisi gelişmiş ve güce gereksinim duyan Batılı ülkeler için kıymetli bir ülkeydi. İngiltere, bu petrol yatakları üzerinde 1951 yılına kadar inhisar sahibiydi ve İranlıların bu mevzuda ne düşündüğünün Londra için pek de bir kıymeti yoktu. Ancak bu durum 28 Nisan 1951’de Muhammed Musaddık’ın İran Başbakanı olmasıyla değişti. Musaddık, İngilizlerin İran’a ilişkin petrol kaynaklarını kendilerininmiş üzere kullanmasından rahatsızdı ve misyona geldikten kısa müddet sonra İran’da İngilizlere ilişkin petrol altyapısını millileştirdi.
En şimdiki haberlere ve son dakika gelişmelerine Google üzerinden anında ulaşmak için bizi favorilerinize ekleyin.
kaynak olarak ekleyin
İngilizlerin Musaddık’ın bu atılımına karşılığı çok sert oldu. İran Başbakanı ile ortak bir taban bulamayacağını anlayan Londra; ABD’deki Eisenhower idaresini ve CIA’yı bir darbe planlamaya ve uygulamaya ikna etti. Kısa müddet sonra Musaddık’a karşı planlanan darbe teşebbüsüne yönelik birinci adım atıldı fakat birinci teşebbüs başarısız oldu ve Şah, öfkeli protestolar karşısında İran’dan kaçtı. Lakin ABD ve İngiltere’nin ikinci darbe teşebbüsü başarılı oldu ve Musaddık devrildi. Şah ülkeye geri dönmüş ve iktidar karşılığında ABD, İngiliz ve Fransız petrol şirketlerine İran petrol sanayisinin yüzde 40’lık sahipliğini 25 yıllığına veren bir muahedeyi kabul etmişti. Bu noktadan sonra İran Şahı, ABD için stratejik müttefiklerden birine dönüştü. Sovyetler Birliği hududunda, petrol açısından hayli güçlü olan bir ülkenin Soğuk Savaş yıllarında ABD saflarında olması; Washington’un hem güç açısından elini güçlendirecek hem de Sovyetler Birliği’nin Orta Doğu’ya ulaşmasının önündeki manilerden biri olacaktı.
Darbenin akabinde Musaddık “vatana ihanet” suçlamasıyla askeri mahkemede yargılandı ve 3 yıl hücre hapsine mahkum edildi. Musaddık hücre hapsinin akabinde konut hapsine alındı ve ölene dek konut mahpusunda kaldı
İran’ın günümüzde de ABD ile ortasındaki en kıymetli sıkıntılardan biri olan nükleer programı da bu yıllarda şahsen ABD’nin yaptığı yardımlarla başladı. Dönemin ABD Başkanı, İran Şahının elini güçlendirmek ve “sadakatini” ödüllendirmek için İran’ı “Barış İçin Atom” programı kapsamına dahil etti. Bu kapsamda ABD tarafından İran’a nükleer program başlatması için gerekli altyapı ve zenginleştirilmiş uranyum tedarik edildi. 1979 ihtilalinden sonra İran’ın başına geçen Ayetullah Humeyni nükleer programa birinci etapta kuşkuyla yaklaşmış olsa da Irak-İran Savaşı’nın akabinde nükleer santrallerin İran için hayli kıymetli olduğunu fark etti. Bu noktadan sonra İran nükleer programı, günümüze kadar gelen süreçte ABD ve Batı ülkelerinin tehdit olarak gördüğü bir duruma dönüştü.
‘YAKIN MÜTTEFİK’TEN ‘BÜYÜK ŞEYTAN’A DÖNÜŞÜM: 1979 DEVRİMİ
İran ile ABD’yi düşman haline getiren olaylar 1979 yılında yaşandı. Şah, Musaddık’ın devrilmesinin akabinde kısa müddet için İran içinde otoritesini artırmıştı ve maksadı İran’ı süratli halde çağdaşlaştıracak ıslahatlar yapmaktı. Lakin Şahın ıslahat hareketleri çok süratli ve sert olduğu için İran toplumunda reaksiyonla karşılanıyor ve tabana ulaşmakta zorluk yaşıyordu. Tüm bu ıslahatların beraberinde getirdiği birtakım ekonomik eşitsizlikler, İranlılar ortasında birtakım rahatsızlıklara sebep olmuştu ve Şaha yönelik tenkitler başlamıştı. Tam da bu noktada direkt İran Şahına bağlı olan kapalı polis gücü SAVAK devreye girdi. Şaha karşı tenkit yapanlar SAVAK tarafından gözaltına alınıyor ve hatta sorgulamalar sırasında yapılan azaplar sebebiyle muhaliflerin bir kısmı hayatını kaybediyordu.
Humeyni, kendisini İran’a getiren Air France uçağından iniyor
Şahın ıslahat teşebbüsleri, İran’da değerli bir tabana sahip olan din adamlarını da rahatsız etmişti. Ülkedeki artan baskı ortamında Şah Muhammed İstek Pehlevi, birçok kişinin gözünde bir “Amerikan kuklası” olarak görülmeye başlanmıştı. 1979’da İran’da büyük protestolar patlak verdi. Şaha bağlı güvenlik güçleri birinci etapta bu protestoları kanlı formda bastırmaya çalışsa da adeta cin şişeden çıkmıştı ve İran Şahının ülkeden kaçmak dışında farklı bir alternatifi bulunmuyordu. Şah, protestoların ardından İran’an kaçtı ve kanser tedavisi için Amerika Birleşik Devletleri’ne sığındı. Şahın kaçmasının akabinde Fransa’daki sürgününden dönen Ayetullah Humeyni, kısa mühlet içinde ülkenin başına geçti ve İran İslam Cumhuriyeti ilan edildi. Kısa müddet içinde Şahın hayata geçirdiği ıslahatlar iptal edildi ve protestocu kümeler ortasında en organize kümelerden biri olan ve “Mollalar” olarak tanımlanan din adamları İran’ın başına geçti. Bu durum ABD ve İran ortasındaki en büyük kırılma oldu. 1979 ihtilalinin akabinde ABD, İran’da “Büyük Şeytan” haline geldi.
444 GÜN SÜREN REHİNE KRİZİ
İran’da 1979 yılında yaşanan ihtilalin akabinde ABD ile İran ortasındaki birinci gerginlik, Tahran’da bulunan ABD Elçiliğinin basılması oldu. 4 Kasım 1979’da bir küme İranlı üniversite öğrencisi Tahran’daki ABD Büyükelçiliğine baskın düzenleyerek 52 Amerikalıyı rehin aldı. İstekleri Şahın yargılanmak üzere İran’a iade edilmesiydi ve ABD Başkanı Jimmy Carter bunu reddederek İran’a ağır yaptırımlar uyguladı. Kriz, 444 gün sonra Cezayir’in arabuluculuğunda imzalanan bir mutabakat ile çözüldü. ABD, dondurduğu İran varlıklarını (yaklaşık 8 milyar dolar) özgür bırakmayı kabul etti ve İran’ın iç işlerine karışmamayı garanti etti. İran Şahı, 1980 yılında ABD’den ayrılarak Mısır’a gitti ve burada hayatını kaybetti. Yaşanan rehine krizi, dönemin ABD Başkanı Jimmy Carter’ın ikinci periyot başkanlık bahtını yok etti ve Carter’ın akabinde ABD’nin başına Ronald Reagan geçti.
Göstericiler Humeyni’nin ‘Casus yuvası’ olarak tanımladığı ABD elçiliğinin duvarlarına tırmanıyor
Rehine krizi diplomatik yolla çözülmeden evvel Carter idaresi, Nisan 1980’de İran içinde “Kartal Pençesi Operasyonu” isimli bir kurtarma operasyonu denemiş olsa da bu teşebbüs; kum fırtınası ve operasyon sırasında yaşanan hava aracı kazaları sebebiyle 8 ABD askerinin vefatıyla sonuçlanan büyük bir fiyaskoya dönüştü.
1988: 655 SEFER SAYILI UÇUŞ
1980’li yıllarda ABD ve İran arasındaki mevcut durumu daha da makus hale getiren olaylar yaşandı. 1983’te, Lübnan’ın Beyrut kentindeki bir askeri üste, patlayıcı yüklü iki kamyon 241 ABD askerinin vefatına neden oldu. ABD, yaşanan olaydan İran dayanaklı Hizbullah’ı suçladı. Reagan idaresi İran’ı “terör destekçisi devlet” olarak suçlamaya başladı. 1988’de ABD Donanması’na ilişkin bir geminin Basra Körfezi’nde bir İran mayınına çarpması ve 10 denizcinin yaralanmasıyla tansiyonlar tekrar tırmandı. Bu olay, her iki ülkenin de birbirlerinin petrol tankerlerini maksat aldığı İran-Irak Savaşı sırasında gerçekleşti. ABD, savaş gemisinin mayına çarpmasının akabinde İran’a yönelik “Peygamber Devesi Operasyonu”nu başlattı. Yapılan taarruzlarda İran donanması ve İran’ın Basra Körfezi kıyısındaki petrol altyapısı amaç alındı.
Temmuz 1988’de bir ABD savaş gemisi; Tahran’dan Dubai’ye uçan İran Hava Yolları’na ilişkin 655 sefer sayılı yolcu uçağına “yanlışlıkla” güdümlü bir füze fırlattı. Vurulan uçaktaki 290 kişinin tamamı hayatını kaybetti ve bu olay ABD ve İran ortasındaki en büyük kırılmalardan biri oldu.
Lübnan’da ABD askerlerine yönelik atakların akabinde Reagan idaresi, esir ABD askerlerinin özgür kalması karşılığında İran’a kapalı biçimde silah satışı gerçekleştirdi. Bu silah satışlarından elde edilen gelir, daha sonra Nikaragua’daki antikomünist Contra isyancılarını finanse etmek için kullanıldı. Bu olay ortaya çıktığında tarihe “İran-Contra Skandalı” olarak geçti.
2002: İRAN ‘ŞER EKSENİ’NE DAHİL EDİLDİ
1990’lı yıllarda ABD; rejimi zayıflatmak, silah ve nükleer teknoloji edinimini yavaşlatmak umuduyla İran’a yönelik yaptırımları artırdı. 1995’te Clinton idaresi İran’a tam bir petrol ve ticaret ambargosu uyguladı. Lakin 2001 yılında ABD’de yaşanan 11 Eylül hücumlarının akabinde tüm durum değişti. ABD, İran’ı terörü destekleyen öbür devletlerle tıpkı kefeye koydu. Başkan George W. Bush, 2002 yılındaki konuşmasında İran, Irak ve Kuzey Kore’yi “şer ekseni” olarak tanımladı ve İran rejimini agresif bir formda kitle imha silahları peşinde koşmak ve halkını baskı altında tutmakla suçladı.
2020: SÜLEYMANİ SUİKASTI
Bush’un “şer ekseni” konuşmasından aylar sonra, İran’ın memleketler arası yaptırımlara ve ticaret ambargolarına karşın, Batı hükümetlerinin silahlanma gayesi taşıdığını söylediği bir nükleer programı faal olarak sürdürdüğü ortaya çıktı. BM Güvenlik Konseyi’nden İran’a uranyum zenginleştirmeyi durdurma kararı çıkmış olsa da Tahran nükleer tesisleri işletmeye devam etti.
Süleymani, 28 Şubat’ta ABD/İsrail saldırısı sonucunda hayatını kaybeden eski İran Dini Lideri Ali Hamaney ile hayli yakın bağlara sahipti. Hameney, Süleymani’nin cenaze namazında ağlamıştı
2015 yılında, on yıllık müzakerelerin ardından ABD; Avrupa Birliği, Çin ve Rusya ile birlikte İran’ın nükleer programını kısıtlaması karşılığında cezalandırıcı ekonomik yaptırımları azaltmayı öngören Kapsamlı Ortak Aksiyon Planı’nı (JCPOA) imzaladı. 2018’de Lider Donald Trump, JCPOA mutabakatından çekildi ve İran’a ağır yaptırımlar uygulanması buyruğunu verdi. İran ise buna karşılık uranyum zenginleştirme programını tekrar başlattı. Tansiyonun giderek tırmanmasının akabinde 2020 yılında Trump’ın buyruğuyla İran İhtilal Muhafızları Ordusunun en kıymetli kumandanlarından birisi olan Kasım Süleymani’ye Irak’ta suikast düzenlendi. Süleymani, ABD insansız hava araçlarının hücumunda hayatını kaybetti.
Süleymani’nin ölümünün akabinde İran, misilleme yapmak için Irak’ta bulunan ABD üslerini füzelerle maksat aldı. İran hücumları sırasında 8 Ocak 2020’de Tahran’dan Ukrayna’nın başşehri Kiev’e giden yolcu uçağı, İran füzeleri tarafından ‘yanlışlıkla’ maksat alındı. Yaşanan bu olayda 176 kişi hayatını kaybetti.
2025: ‘GECE YARISI ÇEKİCİ’ OPERASYONU
ABD ve İran ortasında mevcut savaş durumundan evvelki son tansiyon 2025 yılında yaşandı. Hamas’ın İsrail’e yönelik gerçekleştirdiği 7 Ekim ataklarının akabinde İsrail’in Gazze ve Lübnan’ı maksat alan akınları savaş hatası boyutuna ulaştı. İsrail, bu akınlar kapsamında haziran ayında İran’a yönelik hücumlar düzenledi ve bunun sonucunda İran’da çok sayıda üst seviye isim hayatını kaybetti. İran ise yanıt olarak İsrail’e yönelik füze hücumlarına başladı. 12 gün süren çatışmalar, ABD’nin B-2 bombardıman uçaklarıyla İran nükleer tesislerini amaç almasının akabinde yapılan ateşkesle sonuçlandı. “Gece Yarısı Çekici” ismi verilen bu taarruzların akabinde ilerleyen süreçte takvimler 28 Şubat 2026’yı gösterdiğinde ABD ve İsrail’in İran’a yönelik taarruzları başladı. İlk gün İran lideri Ali Hamaney ve ihtilalin üst seviye isimleri öldürülürken, ilerleyen günlerde de İran çok sayıda kilit takımını kaybetti. İran akınlara tekrar füzelerle karşılık verdi ve ABD’nin bölge ülkelerindeki üslerini vurdu. Bir aylık ağır çatışmanın akabinde 7 Nisan’da girilen “kırılgan ateşkes” süreci devam ederken 14 ve 15 Haziran’da aktarılan haberlerle ABD ve İran’ın savaşı sonlandıracak kalıcı bir ateşkes için anlaştığı bilgisi paylaşıldı. ABD Lideri Donald Trump ve İran Dışişleri Bakanı Yardımcısı Kazım Garibabadi de muahedeye varıldığını doğruladı. Sürecin nasıl sonuçlanacağını ise vakit gösterecek.
Milliyet
