MELİSA VARDAL- Hasip Akgül ve Hüseyin Ortak’ın hazırladığı “Ezilenler İçin İstanbul Seyahat Rehberi”, İstanbul’un bilindik rotalarından saparak görünmeyen yüzüne yöneliyor. Rehber saraylar, köşkler ve yalılar yerine şehri emeğiyle var edenlerin, direnenlerin izini sürüyor. Muharrirler, tahminen Boğaz’ı hiç görmemiş, Taksim’de soğuk bir şeyler içmemiş işçilerin İstanbul’un pasif özneleri olmadığını vurguluyor zira bayanlar, çalışanlar, gençler ve aydınlar; grevlerle, mitinglerle ve direnişlerle bu kentin toplumsal belleğini inşa eden kurucu ögeler. Kitap, bu savını şehircilik raporları, devir gazeteleri, savcılık iddianameleri, mahkeme evrakları, isimli tıp dokümanları ve tanıklıklara dayanan kapsamlı bir kaynakçayla destekliyor. “Görkem, aç sınıfın emeğindendir” diyen muharrirler, Bertolt Brecht’in “Okumuş Bir Personel Soruyor” şiirinden ilhamla soruyor: “Yok muydu saraylardan öbür oturacak yer lisanlara destan olmuş koca Bizans’ta?”
Sirkeci birinci durak
İlk rota Sirkeci’den Babıali’ye, oradan Sultanahmet Cezaevi’ne uzanıyor. “Kayıkçı kavgası” ve “ipsiz sapsız” üzere tabirlerin tarih sahnesine çıktığı yerlerde dolaştıran rota; Sirkeci’nin liman kenti kimliğinden, azap seslerinin yankılandığı San(a)saryan Han’a, Nâzım Hikmet’in gurbet macerasının başlangıcı olarak betimlediği tren garına kadar sürüyor. Bu güzergahta Tan Gazetesi baskını, Orta Güler’in ‘Hamallar’ fotoğrafı, müelliflerin uğrak yeri Meserret Oteli üzere duraklar da yer alıyor. 100 yıl öncesinden bugüne bir vakit seyahati sunan bu rota Babıali Baskını, Sultanahmet Mitingleri ve Sultanahmet Cezaevi üzere durakların akabinde Gülhane Parkı’nda son buluyor.
Kitaptaki öteki rota “İstanbul’un eski işçi semtleri” olarak nitelendirilen Gedikpaşa’dan Yedikule’ye yanlışsız ilerliyor. Kitap, “Tepe ne kadar dikse insanları o kadar yoksuldur” tespitiyle kentin sınıfsal yerleşimine dikkat çekiyor. Dolapdere, Kasımpaşa, Kurtuluş üzere semtlerin sokaklarında gezdiren rota bayan çalışanların ağır olarak çalıştığı Cibali Tütün Fabrikası’na da varıyor. Meskeni bu fabrikanın yakınında bulunan Orhan Kemal’in, 1970’lerde yazdığı “İstanbul’dan Çizgiler” kitabı da semtlerin izini süren rehberin kaynakları ortasında.
Kolektif hafıza
Galata Köprüsü’nden başlayan rotada 15-16 Haziran 1970 işçi direnişi sırasında köprünün iki yana açılmasıyla kitlesel geçişin engellenmesi de anlatılıyor. Köprü, tıpkı vakitte Nâzım Hikmet’in açlık grevi için imza toplayan annesi Celile Hanım’a ve Aziz Nesin’in “Markopaşa”yı sırtında taşıyarak sattığı günlere tanıklık ediyor. Son durak ise Taksim Meydanı oluyor. Meydanın kolektif hafızada yer eden hareketler üzerinden önemine vurgu yapılıyor.
“Özgürlüklerin yeri: Beyazıt Meydanı”
“Meydanda bir meyyit yatıyor, elinde ders kitabı: Turan Emeksiz” kelamlarıyla başlayan rota, Beyazıt Meydanı’nın öğrenci direnişlerine ve gençlik uğraşlarına mercek tutuyor. Nâzım Hikmet’in “Hürriyet Kavgası” şiirinden dizelerinin yankılandığı rota, 16 Mart 1978 katliamını ve hala İstanbul Üniversitesi’nde heykeli durmakta olan Turan Emeksiz’i anıyor. Bu bölümde meydanın tıpkı vakitte iktidar uğraşının bir sahnesi olduğu belirtilerek 31 Mart Ayaklanması’nı bastıran Rumeli Harekat Ordusu’nun kumandanı Mahmut Şevket Paşa suikastine işaret ediliyor. Vedat Türkali, Atillâ İlhan üzere muharrirlerin kitaplarına da yer verilen rotanın devamında, 31 Aralık 1961’deki birinci kitlesel personel mitingine konut sahipliği yapan Saraçhane Meydanı’na da uğranılıyor.
Milliyet
