KÜLTÜR SANAT SERVİSİ – Fıkralar, toplumsal ilgilerin ve kültürel kodların şifrelerini barındırır. Fakat kimliklerin mizah objesi hâline gelmesi, sırf bir cümbüş ögesi değil gücü elinde bulunduran ile daha kırılgan olan ortasındaki o ince istikrarın de yansıması olarak bedellendiriliyor. Kültürel mirasımızda yer eden bu kalıplar, bezen bir ortada yaşama refleksini beslerken bazen de farklılıkları derinleştirebiliyor. Prof. Dr. Ömer Yılar ve Dr. Öğr. Üyesi Uygar Aydemir, fıkra kültürünün bu çift taraflı tabiatını ve gerisindeki toplumsal bağlamı anlattılar.
‘Farklılıklarımız o kadar absürt ki gülmemek elde değil’
Prof. Dr. Ömer Yılar (Atatürk Üniversitesi K.K. Eğitim Fakültesi Temel Eğitim Kısmı Başkanı)
En yeni haberlere ve son dakika gelişmelerine Google üzerinden anında ulaşmak için bizi favorilerinize ekleyin.
kaynak olarak ekleyin
Dünyada ve Türkiye’de etnik, bölgesel ve dini kimlikler, mizahın ve bilhassa fıkraların en temel yapı taşlarından biridir. Mizah, beşerler için sadece cümbüş aracı değil; insanlık tarihi boyunca toplumsal yapının, kültürel farklılıkların, güç bağlantılarının ve günlük çatışmaların dışa vurulduğu karmaşık bir bağlantı biçimidir. Fıkralar, anonim bir kelamlı edebiyat çeşidi olarak toplumun bilinçaltını, bâtın dehşetlerini ve önyargılarını da yansıtır. Bir toplumun neye güldüğünü incelemek, o toplumun paha yargılarını, tabularını ve toplumsal hiyerarşisini anlamanın en kestirme yoludur. Fıkralardaki karakterler rastgele seçilmez; yüzyıllar süren toplumsal etkileşimlerin birer karikatürü olarak zihinlerde yer ederler.
Kabullenme çabası
Türkiye’deki fıkra kültüründe “hedef almak” ekseriyetle düşmanca bir ötekileştirmeden fazla, o yöre insanın belli özelliklerinin sempatik bir lisanla abartılmasıdır. Kimi vakit bu kümeler şahsen kendi fıkralarını üreterek (öz-mizah) bu durumu sahiplenirler. Bazen bir durumu kısa yoldan tabir etmek için de fıkralar en kestirme anlatım aracıdır. Bu kısa yoldan anlatma durumunda etnik, bölgesel yahut dini karakterlerin yanında fıkra tipleri de kullanılır. Sonuç olarak, etnik, bölgesel ve dini kimliklerin fıkralarda kullanılması insan tabiatının ayrılmaz bir kesimidir. Birinci bakışta bu tıp fıkralar ayrıştırıcı, aşağılayıcı yahut ötekileştirici görünse de derinlemesine tahlil edildiğinde; toplumların farklılıkları sindirme, ötekileştirme yerine kabullenme eforu taşıdığı fark edilecektir. Dünyadaki kimlik üzerine anlatılan bütün fıkralar tahminen de tek gerçeği haykırır: Hepimiz o kadar farklıyız ki, bu farklılıklarımız o kadar absürt ki gülmemek elde değil…
‘Zayıfın güçlüye eleştirisi mi, güçlünün zayıfa mı?’
Dr. Öğr. Üyesi Uygar Aydemir (Üsküdar Üniversitesi İnsan ve Toplum Bilimleri Fakültesi Tarih Bölümü)
Kültürümüzde etnik mizahın ve kalıp yargıların kökenini anlamak için çağdaş fıkralardan çok daha geriye, Karagöz ve Hacivat oyunlarındaki tiplemelere bakmamız gerekir. Karagöz perdesi, Osmanlı İmparatorluğu’nun çok kültürlü yapısını yansıtan tarihî bir laboratuvardır. Bu perdede Karadenizli, Kürt, Arnavut, Ermeni yahut Rum üzere tiplemelerin her biri; şiveleri, muhakkak davranış kalıpları yahut meslek kümeleriyle karikatürize edilmiştir. Buradaki tarihî problematik ögesi, bu tiplemelerin varlığından çok, mizahın “folklorik hiyerarşisiyle” ilgilidir. Karagöz perdesinde İstanbul Türkçesi konuşan, eğitimli seçkin tabakayı temsil eden Hacivat yahut Çelebi üzere figürler çoğunlukla “merkezi ve egemen” olanı tanımlarken; taşradan gelen etnik/bölgesel figürler merkeze nazaran konumlandırılır. Bu durum çağdaş fıkralara da miras kalmıştır.
Toplumsal kırgınlık
Çoğunluk kültürünün yahut hükümran seçkinlerin, tarihi olarak daha kırılgan olan etnik kümeleri tek boyutlu kalıp yargılara sıkıştırması, yapısal bir ayrımcılığı olağanlaştırma riski taşır. Mizah, bir sevinç ögesi olmaktan çıkıp örtük bir hiyerarşi kurma aracına dönüştüğü an incitici hâle gelir. Bu bağlamda o fıkranın “grup içi” mi yoksa “grup dışı” aktörler tarafından mı anlatıldığı da değerlidir. Şayet bir fıkra, o etnik/bölgesel kümenin dışındaki bir çoğunluk tarafından, o kümesi karikatürize etmek, hiyerarşi kurmak yahut olumsuz stereotipleri pekiştirmek için anlatılıyorsa (halkbilimsel tabiriyle “ayrımcılık” fonksiyonu görüyorsa) toplumsal kırılganlık yaratır. Tıpkı Karagöz perdesindeki üzere, mizahın aşağıdan üste mı (zayıfın güçlüye eleştirisi), yoksa üstten aşağıya mı (güçlünün zayıfı tektipleştirmesi, kalıp yargılara dökmesi) yapıldığı kritiktir.
Emniyet hissi
Toplumsal kümelerin bu çeşit stereotiplere verdiği reaksiyonlar, kümenin kendi özgüvenini, tarihi hafızasını ve kolektif haysiyetini muhafaza biçimini gösterir. Örneğin Hollandalılar ve Belçikalılar dışarıdan bakana hayli ağır gelebilecek ithamlar barındıran fıkralar anlatırlar lakin barış içinde yaşarlar. Bunun sebebi, ortalarındaki bağın simetrik yani eşit olmasıdır. İki küme ortasında tarihi bir tahakküm, asimilasyon yahut varoluşsal bir güvenlik tehdidi yoktur. Yapısal olarak kendini büsbütün emniyette hisseden toplumlarda bu ağır laflar birer komşu şakalaşması olarak kalabilir. Lakin tarihi olarak kırılganlıklar, asimetrik güç bağları ve toplumsal travmalar barındıran coğrafyalarda, mizahın lisanı bu emniyet hissi oluşmadığı için çok daha hassas ve incitici algılanır.
Milliyet
