MİLLİYET.COM.TR / ÖZEL – YouTube, TikTok ve Instagram üzere toplumsal medya platformları son devirde çocuklara yönelik yapay zeka üretimi görüntülerle adeta dolup taşıyor. Üstelik bu içerikler artık sadece birkaç örnekten ibaret değil; yüzlerce, hatta binlerce görüntüden oluşan büyük bir içerik akışı oluşmuş durumda.
Sorun ise bu görüntülerin büyük kısmının düşük kaliteli, mantık yanılgılarıyla dolu ve gerçeklik algısını bozabilecek içerikler olması. Birçoğu küçük yaştaki çocukların algoritmasına nazaran hazırlanan bu içeriklerin sayısı her geçen gün katlanıyor. Uzmanlara nazaran bilhassa küçük yaştaki çocuklar, yapay zeka tarafından oluşturulan bu tıp görüntüleri gerçek dünya kurallarıyla ayırt etmekte zorlanabiliyor.
Örneğin çocuklara trafik güvenliğini öğretmeyi amaçlayan bir görüntüde iki çocuk ağır trafikte koşarken bir anda karakterlerden biri balona dönüşüp gökyüzüne uçuyor. bilhassa kedilerin başrolde yer aldığı, absürd kıssalardan oluşan yapay zeka görüntüleri hazırlanıyor… Ya da bu stil içeriklerde yumurtadan kurt, kaplan ve keçi yavruları çıkabiliyor.
En aktüel haberlere ve son dakika gelişmelerine Google üzerinden anında ulaşmak için bizi favorilerinize ekleyin.
kaynak olarak ekleyin
UZMANLAR ÇOCUKLARIN GERÇEKLİK ALGISI KONUSUNDA ENDİŞELİ
Bu şekil görüntüler milyonlarca görüntülenme elde ederken, içerikleri üreten hesapların inanılmaz süratli bir üretim ve paylaşım yaptığı görülüyor. Birtakım kanallar birkaç gün içinde onlarca görüntü yükleyebiliyor. Uzmanlara nazaran bu üretim temposu klasik animasyon stüdyoları için imkansız düzeyde.
Dijital Medya ve Çocuk Platformu (dijitalmedyavecocuk.org) Kurucusu ve Bilgi Üniversitesi Yeni Medya Kısmı Öğretim Üyesi Dr. Esra Ercan Bilgiç, dikkat edilmesi gereken asıl noktanın “dikkat ekonomisi” kavramı olduğunun altını çiziyor. Son devirde bu alandaki araştırmaların, küçük çocuklara yönelik dijital içeriklerin giderek daha fazla izlenme müddetini artırmak gayesiyle tasarlandığını söyleyen Bilgiç, Milliyet.com.tr’ye yaptığı açıklamada şu tabirlere yer verdi;
Yapay zekâ ile çok düşük maliyetle ve çok büyük ölçüde içerik üretilebilmesi de bu eğilimi hızlandırıyor. Yani tartışma sadece içerik kalitesi değil, tıpkı vakitte çocukların dikkatinin ticari bir kaynağa dönüştürülmesiyle ilgili. Birçok yapay zekâ görüntüsünde bariz bir öykü, karakter gelişimi yahut pedagojik maksat bulunmuyor. İçerik, çocuğun dikkatini mümkün olduğunca uzun müddet ekranda tutmak için daima yeni ve şaşırtan uyaranlar üretmeye odaklanıyor. Daima olarak mantık kusurlarıyla, nedensellikten kopuk geçişlerle ve fizikî gerçekliği bozan sahnelerle müsabakaları, küçük çocukların dünyayı anlamlandırma süreçlerini desteklemek yerine zorlaştırabilir. Bilhassa okul öncesi devirdeki çocuklar dünyayı gözlemleyerek, neden-sonuç bağlantıları kurarak ve gerçeklik hakkında zihinsel modeller oluşturarak öğrenirler. Bu devirde çocukların yetişkinler eşliğinde gerçek hayat tecrübelerine gereksinimleri vardır. Karşılarına çıkan içeriğin ne olacağına algoritmaların karar vermesi ve bu içerikleri çocukların gelişimini destekleme hedefi güden uzmanların tarafından değil, dikkati sömürmeyi önceliklendiren yapay zeka programlarının üretmesi telaş verici.
Çocukların dijital ortamda korunmasına odaklanan FairPlay isimli sivil toplum kuruluşu ise Google ve YouTube’a açık mektup göndererek bilhassa YouTube Kids platformundaki düşük kaliteli yapay zeka içeriklerinin sonlandırılmasını istedi.
Kuruluşun program yöneticisi Rachel Franz’a nazaran küçük çocuklar dünyayı anlamlandırmaya çalışırken gördükleri her şeyden öğreniyor. Fakat yapay zeka görüntülerindeki mantıksız geçişler ve fizik kurallarını ihlal eden sahneler, çocukların öğrenme sürecini bozabiliyor.
Aslında misal telaşları eğitim uzmanları da uzun vakittir paylaşıyor. Eğitim psikoloğu Ana Rojo de la Vega, bilhassa hayvanların yumurtadan çıkması üzere gerçek dışı sahnelerin çocukların temel öğrenme süreçlerini karmaşık hale getirdiğini tabir ediyor. Vega’ya nazaran küçük çocuklar aslında gerçek ile kurgu ortasındaki farkı anlamakta zorlanıyor. Yapay zekâ görüntülerinin sunduğu tutarsız görseller ve anlamsız senaryolar ise bu ayrımı daha da karmaşık hale getirebiliyor.
BAĞLAMI OLAN ÇİZGİ SİNEMALARDAN ÇOK FARKLI
Bu noktada akıllara tabi ki hem dijital platformlarda, hem de televizyon kanallarında yayınlanan çizgi sinemalar ve animasyon serileri geliyor. Örneğin Road Runner çizgi sinema serisinde bulunan ‘Çakal’ karakteri kendisini sık sık absürd ve gerçekte olamayacak durumlar içerisinde bulabiliyor.
Diğer taraftan üstün kahraman odaklı animasyon serilerinde de benzeri sahneler görebiliyoruz. Aslında birçok animasyon serisinde gerçeklikle ölçüşmeyen sahneler var. Ancak bu çizgi sinemalar ve yapay zeka görüntüleri ortasında çok değerli bir çizgi var: Olayların bağlamından koparak gerçekleşmesi.
“Küçük çocuklar gerçek ile kurgu ortasındaki ayrımı yetişkinler kadar kolay yapamazlar.” diyen Dr. Esra Ercan Bilgiç, animasyon serileri ve yapay zeka görüntüler ortasındaki farkları şöyle anlatıyor;
Aslında sorun sadece görüntülerin gerçek dışı olması değil, çocuk edebiyatında, masallarda ve animasyonlarda da her vakit fantastik ögeler olagelmiştir. Sorun, bu içeriklerin bir anlatı bütünlüğü taşıyıp taşımadığı ve çocuğun mana üretmesine yardımcı olup olmadığı. Geçmiş devirlerin animasyonlarında da fizik kurallarına alışılmamış ve absürd sahneler vardı; fakat bunlar profesyonel senaristler ve animatörler tarafından oluşturuluyordu. Çoğunlukla makul bir öykü akışı, karakter tutarlılığı ve mizah anlayışı içinde sunuluyordu. Çocuk bir çizgi sinema izlediğini anlayabiliyordu. Sorun sistemin çocukların âlâ olma halini hiç gözetmeyen, büsbütün ticari, filtresiz bir yapıya evrilmiş olmasından kaynaklanıyor. Bu türlü bir sistemde çocukları gözetme sorumluluğu sadece ebeveynlerin omuzlarına yüklenemez. Yeniden de ebeveynlere bir tavsiye vermek gerekirse, çocukları bu görüntülerin açık olduğu bir ekranın önünde yalnız bırakmamak gerekir. Bunun yerine örneğin cocuğun bir yetişkinle etkileşim içinde kalarak nitelikli çocuk kitapları ile geçireceği vakit pek çok açıdan gelişimi dayanaklar. Yahut itinayla seçilmiş, başı sonu belirli olan, anlatı bütünlüğü olan içeriklerin bir yetişkin eşliğinde izlenmesi önerilebilir.
Yapay zeka ile yapılan ve toplumsal medya platformlarında yer alan bu görüntülerin birden fazla sırf birkaç saniye sürüyor ve kullanıcıyı daima yeni içeriklere yönlendirecek halde hazırlanıyor. Bir defa izlendiğinde algoritmalar benzeri görüntüleri art geriye önermeye başlıyor.
Üstelik yapılan bir araştırmaya nazaran, YouTube’un yeni kullanıcılarına önerdiği içeriklerin yaklaşık yüzde 20’sini düşük kaliteli yapay zeka görüntüleri oluşturuyor. Şirket ayrıyeten sırf bu çeşit içerikler paylaşan yüzlerce kanalın toplamda 63 milyar görüntülenmeye ulaştığını belirtiyor. Yapay zeka araçlarının çok da uzun olmayan bir müddettir hayatımızda olduğunu göz önüne aldığımızda, ilerleyen yıllarda ortaya çıkabilecek tablo uzmanlara ve tabi ki ebeveynlere tasa veriyor.
GERÇEKÇİ YAPAY ZEKA GÖRÜNTÜLERİ ÇOK DAHA RİSKLİ
Uzmanlara nazaran bu sistemin temel hedefi kaliteli içerik üretmek değil, mümkün olduğunca fazla görüntülenme elde etmek. Zira toplumsal medya platformlarının gelir modeli hala büyük ölçüde izlenme sayılarına dayanıyor.
Sorunun bir öbür boyutu ise büsbütün gerçekçi bir hale ulaşan yapay zeka görüntüleri. Kimi içeriklerde hayvanlar dans ediyor, akrobatik hareketler yapıyor yahut fizik kurallarına muhalif davranışlar sergiliyor. Üstelik gelişen yapay zeka araçları ile bu ayrımın çocuklar tarafından yapılması imkansız bir hale ulaşmış durumda.
Örneğin viral hale gelen bir TikTok görüntüsünde bir ineğin ya da kedinin art ayakları üzerinde dans ettiği görülüyor. İmaj son derece gerçekçi olduğu için küçük çocukların bunun gerçek olmadığını anlaması daha da güç hale geliyor.
Uzmanlar, beş yaşın altındaki çocukların hayal ile gerçeği net biçimde ayırt edemediğini ve beyinlerinin izledikleri imajları “gerçekmiş gibi” işlediğini vurguluyor.
SORUN YALNIZCA İÇERİK DEĞİL, DENETİMSİZLİK DE ÖNEMLİ
Eleştirilerin değerli kısmı, yapay zeka üretimi görüntülerin birçoklarının açık formda etiketlenmemesine yöneliyor. Kullanıcıların bu içerikleri filtrelemesine yönelik net araçlar da bulunmuyor. Daha da değerlisi başta da belirtildiği üzere bilhassa Youtube Çocuk üzere toplumsal medya platformlarında bile bu içeriklerin kontrolsüz bir formda bulunabiliyor olması.
Uzmanlar bu nedenle ebeveynlerin çocukların ekran kullanımını daha yakından takip etmesi gerektiğini söylüyor. Bilhassa küçük yaş kümelerinde çocukların tek başına algoritmaların yönlendirdiği görüntü akışına bırakılmasının önemli riskler oluşturabileceği belirtiliyor.
Milliyet
