‘Birçok cinayet aslında işlendiği gün başlamıyor’

ÜMRAN AVCI – Çocukluğumuzda oynadığımız bir parmak oyununda geçerdi; “Bu tutmuş, bu pişirmiş, bu yemiş…” Müellif ve senarist Zehra Çelenk’in “Gece Unutkandır” kitabı bana o oyunu hatırlattı. Şöyle ki; 17 yaşındaki Serin Aksoy bir yaz akşamı apansız kaybolur. Annesi kayıp ilanı verir ve aramalar başlar. Roman, birden fazla lisan bilen, piyano çalan, at binen, uygun bir edebiyat okuru olan Serin’in cansız vücudunun bulunuşundan sonraki 10 günü anlatıyor.

Zaman sıçramalarıyla Serin’in, annesi Hale’nin, vefatın izini kokulardan süren ve bir yandan da kendi yasıyla baş etmeye çalışan Komiser Vedat’ın öykülerini öğreniyoruz. Roman, başkomiserin, “Hep 17 yaşında kalacaksın. Buna kimin neden olacağını bulacağım” kelamlarıyla başlıyor. Buluyor da… Lakin soruşturma ilerledikçe ortaya sırf bir kabahat öyküsü değil, birçok insanın birbirine değen kararlarından oluşan daha karmaşık bir tablo çıkıyor. Görmezden gelmelerle, örtbas kültürü nedeniyle istemeden de olsa gencecik bir kızın mevte giden seyahatini anlatıyor Zehra Çelenk… İşlenen cinayetin etrafında bir katilin profilini resmederken anneliğin, bayan olmanın, sınıfsal çatışmaların ve önyargıların izini sürüyor. Okuru kendi günahlarıyla yüzleştiriyor.

■ 17 yaşındaki Serin Aksoy’un vefatı kolektif bir cinayet aslında… Bayan cinayetlerinin, hatırlayış ve unutuşlarımızın izdüşümü üzere…

Bu romanı yazarken aklımda şu vardı: Birçok cinayet aslında işlendiği gün başlamıyor. Daha evvel başlıyor: Görmezden gelinenlerde, sessizliklerde, ‘bir şey olmaz’larda, olağanlaşan davranışlarda… Toplumda, bilhassa bayanlar açısından, kaygı bazen bir kontrol sistemi üzere işleyebiliyor. Bize tehlikenin çok uzak ve yabancı olduğu öğretiliyor lakin gerçek tehlike bazen çok daha yakında olabiliyor. ‘Kolektif’ dediniz; evet, fail var ancak tıpkı vakitte cürmü mümkün kılan bir taban de var. Toplumca çok süratli unuttuğumuzu söylüyoruz fakat aslında daha tuhaf bir şey yapıyoruz. Evvel öfkeleniyoruz, sonra olaylar dedikoduya dönüşüyor, sonra hikâyeleştiriliyor ve sonunda silikleşip yerini öteki bir hadiseye bırakıyor. Bu kadar çok şiddetin olduğu bir yerde merhamet ve reaksiyon yorgunluğu da devreye giriyor.

■ Serin’in vefatında örtbas kültürünü kesinlikle konuşmalıyız. Ki, romanın başat problemlerinden biri de bu öyle değil mi?

Evet, mutlaka. Bayanlara yönelik şiddet ya da kayıp hadiselerinde, muhakkak bir gücü ve korunma alanı olan erkeklerin etrafında nasıl bir sessizlik kurulabildiğini tekrar tekrar görüyoruz. Lakin örtbas sırf bu halde işlemiyor. Görmemeyi seçmekle, sessizliklerle, muhafaza refleksiyle de işleyebiliyor. Çok sevdiği birini korumak, kendi kurduğu hayatı kaybetmemek üzere düzenekler da devreye girebiliyor. Romanda bu gündelik ve görünmez tarafları da göstermek istedim. Zira şiddet yapılanlar kadar, yapılmayan şeylerden de doğuyor.

Olağan şüpheliler: Bizden olmayanlar

■ Serin’in cesedi bulunduktan kısa bir müddet sonra birinci gaye, bir inşaat personeli oluyor. Bu husus üzerinden toplumsal önyargıları ve toplumsal medyadaki linç kültürünü konuşalım isterim.

Linç kültürü çok süratli kanaat üretimiyle ilgili. Yetersiz bilgiyle ve önyargılarla çok süratli sonuçlara varılabiliyor. Bayan ve çocuk cinayetlerinde bunun ziyanlarını tekraren gördük. Bir de suçluya dair zihnimizde hazır yüzler var; olağan şüphelilerimiz var. Beşerler birçok vakit ‘bizden olmayan’ diye etiketledikleri birini daha süratli hatalı ilan etmeye yatkın olabiliyor. Güçlü münasebetleri olan insanlarsa tıpkı süratle cürümle yan yana getirilmiyor. Romanda sınıfın ve aidiyetin bazen masumiyet algımızı nasıl etkilediğini de göstermek istedim. 

‘Anne olmakla anneliğe hazır olmak birebir şey değil’ 

■ Serin’in annesi üzerinden erken ebeveynlik sorununa de parantez açalım mı?

Burada aslında ilgimi çeken şey, annelikle suçluluk hissinin neredeyse otomatik biçimde yan yana getirilmesiydi. Erken ebeveynlik de bunun en görünür olduğu alanlardan. Anne olmakla anneliğe hazır olmak tıpkı şey değil zira. Beşerler bazen çocuklarıyla birebir anda büyümek zorunda kalabiliyor. Bir yandan kendi hayatını kurmaya çalışırken bir yandan öteki bir hayatın sorumluluğunu taşımak… Bunun içinde sevgi kadar suçluluk, özgürlük isteği ve karmaşık hisler da var. Bayanlara yalnızca annelik değil, anneliğin nasıl yaşanması gerektiğine dair de güçlü roller yükleniyor.

■ Cinayet masası amiri Başkomiser Vedat, kokular üzerinden ilerlemede yetenekli. Koku ve hafıza üzerine neler söylersiniz?

Koku ve hafıza daima çok ilgimi çeken bir sorun oldu. Bu romanda da koku hafızasını bir ‘dedektif numarası’ üzere değil, karakterin yarasıyla bağlantılı bir şey olarak kurdum. Zira koku çok istemsiz bir şey. Bir manzaraya bakmamayı seçebilirsiniz, bir cümleyi unutmaya çalışabilirsiniz ancak bir koku sizi çok hazırlıksız bir yerden yakalayabiliyor. Vedat için kokuların izini sürmek bir yetenekten ibaret değil. Onun dünyayı okuma ve yasını taşıma biçimi bu. Bu birebir vakitte hafıza üzerine bir roman. Koku da beşerler, yerler, hisler ve hafıza ortasında görünmez köprüler kurabiliyor. 

Milliyet