Derleyen: Oğuzcan Atış / Milliyet.com.tr – Günümüzde dünyanın dört bir yanındaki kütüphanelerde ve arşivlerde anlaşılmaz şifrelerle gizlenmiş ve okunamaz durumda olan tarihi dokümanlar bulunuyor. Bunun örneklerinden birisi de dünyanın en küçük ülkesi ve Katolik Hristiyanlığın dini merkezi olan Vatikan’da bulunan kütüphanelerde yer alıyor. Kütüphane arşivlerinde üzerinde garip semboller bulunan ve 400 yıldan uzun müddettir okunmadan duran bir kitap, uzun müddettir gizemini koruyordu. Kitabın kapağının içine kazınmış kimi metinlere nazaran, bu gizemli sayfalar “insan bedeninin rahatsızlıkları için” zımnî tedavi metotlarını saklıyordu. Bu çeşit şifa uygulamaları, kuşku uyandırabileceği yahut hatta büyücülük suçlamalarına yol açabileceği için uzun müddet bilinmeyen tutulmuştu. Borg şifresi olarak bilinen 408 sayfalık el yazması, bugüne kadar yapılan çalışmalarda büyük ölçüde anlaşılamamıştı. 34 gizemli sembol, Latince ve Arapça harflerle şifrelenmiş olan el yazmasının çözülmesi için bir şifre anahtarı oluşturulamamıştı. Buna ek olarak el yazmasının birtakım kısımlarının eksik olması, şifreli metnin okunmasını daha da zorlaştırıyordu.
Ancak tüm bu bilinmezlik, tarihçilerin yapay zekayı kullanmasıyla son buldu. Araştırmacılar, yapay zekadan takviye alarak yaptıkları çalışmalarda gizemli el yazmasının içeriğini çözmeyi başardı ve metnin dizanteri başta olmak üzere çok sayıda hastalığa karşı farklı tedavi metotlarını anlattığını tespit etti.
ŞARLKEN SUİKAST KORKUSU YAŞADI
İsveç’te bulunan Stockholm Üniversitesi’nde dilbilim profesörü olarak misyon yapan ve metni deşifre eden grubun bir kesimi olan Beata Megyesi, şifreli el yazmasının çözülmesi sürecini “Her sembolün, desenin ve harfin çözülmesi bizi kayıp bir dünya tarihine yaklaştıran bir dedektiflik çalışması gibiydi” formunda özetledi ve yapay zekadan yardım alınmış olmasına karşın şifrenin çözülme sürecinin epey zahmetli olduğunu söyledi. Megyesi ve beraberindeki grup, yapay zekayı kullanarak bu vakte kadar çözülememiş olan tarihi metinlerin çözülmesine yönelik çalışmalara öncülük ediyor.
Dünya genelinde şifrelenmiş tarihi dokümanlar; diplomatik ilgilerden tıbbi bilgilere, bilinmeyen ritüellerden aşk bağlantılarına kadar çok sayıda günlük detaya konut sahipliği yapabiliyor. Bu bilgilerin çözülememiş olması sebebiyle tarihi anlatıda eksik olduğunu belirten uzmanlar; şifrelerin çözülmesi halinde ünlü bir kişi ya da tarihi bir devir hakkında bilinenlerin yine yazılma potansiyeline sahip olduğunu tabir ediyor ve eski evraklarda bulunan şifreli metinlerin çözülmesinin zorluğunun farklı olduğunu belirtiyor. Buna nazaran birtakım durumlarda, şifrelenmemiş metnin yazıldığı özgün lisan hakkında hiçbir bilgi bulunamayabiliyor. Metni incelemeye çalışan şahısları yanıltmak için fazladan konulan anlamsız semboller ya da birebir harfi temsil etmek için birden fazla sembolün kullanılması da çalışmaları önemli formda zorlaştırıyor.
Ufak bir metnin bile çözümlenmesi için aylarca müddet harcanan çalışmalarda kimi vakit alınan sonuçlar birçok kişi için şaşırtan oluyor. Bunun en farklı örneklerinden biriniyse Fransız Ulusal Bilgisayar Bilimleri Araştırma Enstitüsü’nde (INRIA) kriptolog olan Cecile Pierrot ve meslektaşlarının yaptığı çalışma oluşturuyor. Kendi periyodunda Osmanlı İmparatoru Yasal Sultan Süleyman’ın Avrupa’daki en büyük siyasi ve askeri rakibi olan V. Charles’ın, yani bir başka ismiyle Şarlken’in şifreli mektuplarını inceleyen grup, 6 aylık bir çalışmanın akabinde ulaştığı sonuçta Şarlken’in kendisine yönelik bir suikast planından duyduğu endişeyi ortaya koydu. Şarlken, bilhassa o devirde çıkar çatışması içinde olduğu Fransa hükümdarının İtalyan paralı askerleri kullanarak kendisine suikast düzenleteceğinden korkuyordu.
‘YENİ MODELLER GELİŞTİRİYORUZ’
Şifre çözme sürecine başlamadan evvel araştırmacıların öncelikle el yazısı metinleri, şifre çözme yazılımına girilebilecek dijital bir dokümana dönüştürmeleri gerekiyor. Bu noktada makus el yazısı ve mürekkebin solması, çalışmaları daha da zorlaştırabiliyor. Lakin yapay zeka bu süreci hızlandırmaya başlıyor. Araştırmacılar, bu çalışmalar için Transkribus adlı yapay zeka platformunu kullanıyor. Birkaç yüzyıl evvel kullanılan yazı lisanı, yazı sistemleri ve el yazısı tarzları üzerine eğitilen araç, kısa mühlet içerisinde istenilen metni çözümleyebiliyor. Norveç’teki Oslo Üniversitesi’nde Alman dilbilimi profesörü olan Michelle Waldispühl ve Megyesi gibi isimler, yapay zekanın zorlandığı alanları tespit ederek çözümleme süreçlerini hızlandıracak yeni modeller geliştiriyor. Mevzu hakkında konuşan Megyesi, “Çeşitli yazı sistemleri, alfabeler ve sembolik repertuarlar üzerinde eğitilmiş ve test edilmiş, daha uyarlanabilir modeller geliştiriyoruz“ dedi.
Yapılan çalışmalar, yapay zekanın 500 sembollük bir şifrelenmiş metni 29 dakika içinde çözebildiğini ve İngilizceye çevirebildiğini ortaya koydu. Uzmanlar yapay zekanın devreye girmesiyle birlikte bugüne kadar çözülememiş birçok dokümanın tekrar gündeme gelebileceğini, buna ek olarak tekrar bu araçlar sayesinde günümüzde kullanılmayan lisanlarda yazılan metinlerin de çözülebileceğini düşünüyor. Bu alanda yapılan çalışmaların tarihte gizemli kalmış olan noktaları nasıl aydınlatacağınıysa zaman gösterecek.
Milliyet
