Kara Veba geri mi döndü? Birinci kere beşerden beşere bulaştı: ‘Zatürreyle geçiyor’
Betül Yasemin Keskin / Milliyet.com.tr – Yüzyıllar evvel Avrupa’nın sokaklarını mevt sessizliğine bürüyen, kasabaları haritadan silen o kara hastalık: Bubonik veba, Orta Çağ’ın karanlık sayfalarından çıkarak bir kere daha gündeme geldi. Bu kere adres İç Moğolistan. 7 Ağustos 2023’te, Moğolistan sonlarında veba tekrar ortaya çıktı. Kayıtlara geçen birinci hadiseden yalnızca dört gün sonra, tıpkı ailenin iki ferdi daha (hastanın eşi ve kızı) misal semptomlarla hastaneye kaldırıldı. Üstelik bu, sırf bir geri dönüş değil, tarihte birinci sefer beşerden beşere bulaş ihtimali net halde kayda geçti. Peki ne oluyor? Yüzyıllar evvel 25 milyon insanın vefatına yol açan bu hastalık nitekim geri mi döndü?
Çin, birkaç yıl evvel yeniden emsal bir salgın riskiyle karşı karşıya kalmıştı. Fakat bu kere tablo daha huzursuz edici. Çünkü olayların sadece İç Moğolistan’la hudutlu kalmadığı, Rusya hududuna yakın bölgelerde de yayılımın sürdüğü belirtiliyor. Yetkililer şimdilik durumun denetim altında olduğunu söylüyor fakat bir Orta Çağ kabusunun yine gündeme gelmesi, toplumda ister istemez “Yeni bir pandeminin eşiğinde miyiz?” sorusunu doğuruyor. Biz de merak edilenleri uzmanlara sorduk: Bubonik veba nedir? Nasıl bulaşır? Tekrar global bir tehdit haline gelebilir mi?
BİR AİLENİN TAMAMI VEBAYA YAKALANDI
7 Ağustos 2023’te, İç Moğolistan bölgesinde tespit edilen Bubonik veba olayında yalnızca 4 gün içinde iki ek olay ortaya çıktı. Moğolistan’daki mahallî yetkililer, veba salgınını denetim altına almak için süratle harekete geçti. Enfekte şahıslarla yakın temasta bulunan bireyler için derhal karantina tedbirleri uygulandı. Bu tedbirler, muhtemel rastgele bir bulaşmayı durdurmayı ve izole temasların erken hastalık belirtileri açısından dikkatli bir halde izlenmesini sağlamayı amaçlıyordu. Neyse ki temaslar ortasında alışılmadık semptomlar bildirilmedi, bu da enfeksiyonun süratle yayılma riskinin düşük olabileceğini gösterdi. Hastalığın ülke çapında yayılmaması için alınan tedbirler hakkında detaylı bilgiler sonlu olsa da, İç Moğolistan bölgesinin geçmişte Bubonik veba salgınlarını devir dönem yaşadığını belirtmekte yarar var.
Hıyarcıklı veba olarak da bilinen Bubonik vebaya bu ismin verilmesinin sebebi bulaştığı insanın lenflerinde, kasıklarında ve koltuk altlarında oluşan hıyarcık formundaki acılı şişlikler olduğu biliniyor.
DAHA EVVEL ÇİN’DE DE GÖRÜLDÜ
Son yıllarda dünyada görülen başka Bubonik veba hadiselerinin haritada Çin’i işaret ettiği görüldü. Çin hükümeti durumu yönetmek ve hastalığın daha fazla yayılmasını önlemek için katı önlemler almıştı. Bu önlemler ortasında yakın temasları izole etmeyi, veba taşıyabilecek hayvanların avlanması ve tüketilmesine kısıtlamalar getirmeyi ve halkı kuşkulu hadiseleri bildirmeye teşvik etmeyi içeren 3. düzey bir ihtar uygulamak vardı. Yıllar evvel Çin’de görülen hadiseler da tedbirler doğrultusunda denetim altına alınmıştı. Lakin günümüzde Bubonik veba birçok ülkede yaygınlığını hâlâ sürdürüyor, en yaygın olanları ise Demokratik Kongo Cumhuriyeti, Madagaskar ve Peru. Bu bölgelerde vebaya yakalanan şahıslar ekseriyetle 3 ile 7 günlük bir kuluçka periyodundan sonra gribe benzeri semptomlar geçiriyor. Bu semptomlar ortasında ateş, titreme, beden ağrıları, halsizlik, kusma ve mide bulantısı yer alıyor.
Tarihte ‘Kara Ölüm’ ismiyle anılan vebanın uzuvlarda oluşturduğu kangrenimsi karartılar insanların hayatına mâl oluyordu. Tarihin tozlu sayfalarında kalmış bu hastalığa ait 2010 ila 2015 yılları ortasında dünya çapında 3 bin 248 hadise bildirildiği ve bunların 584’ünün hayatını kaybettiği biliniyor.
‘TEDAVİ EDİLMEZSE ZATÜRREYE ÇEVİREBİLİR’
Enfeksiyon Hastalıkları ve Klinik Mikrobiyoloji Prof. Dr. Funda Timurkaynak, “Bubonik veba, Yersinia Pestis bakterisinin neden olduğu akut, ağır bulaşıcı bir hastalıktır. Hastalığın en sık görülen hali olan bubonik veba bakteri alındıktan 2-6 gün sonra titremeyle yükselen ani ateş, başağrısı, kas ağrısı üzere özgül olmayan bulgularla ile başlar, akabinde lenf bezlerinde ağrılı şişme gelişir. Bu kademede tedavi edilmez ise kana karışarak sepsis ya da akciğerde zatürreye neden olabilir“ cümleleriyle açıklamasına başladı. Hastalığın ekseriyetle ‘yersinia pestis’ bakterisini taşıyan pirelerin insanları ve hayvanları ısırması ile bulaştığını söyleyen Prof. Dr. Timurkaynak, “Ayrıca hasta olan beşerden beşere ve enfekte olan hayvanla temas eden beşere da bulaş mümkündür. Tedavisinde antibiyotikler ve takviye tedavi uygulanır“ dedi.
İç Moğolistan’daki olayların beşerden beşere bulaşmasını pahalandıran Prof. Dr. Funda Timurkaynak, “İnsandan beşere bulaş veba zatürresi geçiren hastaların öksürük sırasında havaya yayılan damlacıkların solunmasıyla oluyor“ açıklamasında bulundu.
KEMİRGENLERE VE EVCİL HAYVANLARA DİKKAT!
Nadir de olsa dünyanın birçok yerinde Bubonik veba üzere Orta Çağ hastalıklarının görülüyor olması devir dönem büyük bir tehlike olarak yorumlanıyor. Pekala Bubonik veba hangi durumlarda ortaya çıkıyor? Prof. Dr. Timurkaynak konuyu şu tabirlerle açıklığa kavuşturdu:
“Mikrobu taşıyan kemirgen denetimi yeterli olmayan, düşük hijyen şartlarının olduğu ömür hastalık bulaşının devamına neden olur. Kemirgenlerin ısırığına ya da çıkartılarına maruz kalınan, evcil hayvanlarda pirenin var olduğu ortamlar, kalabalık ömür hastalığın yayılmasını kolaylaştırır. Enfekte olmuş bitlerin insanı ısırması sonucu, hastalıklı fare, sıçan üzere kemirgenlerle temas edilmesi, hastalık taşıyan hayvan yahut bireyden havaya saçılacak damlacıkların nefes yoluna karışması ve kedi köpek üzere evcil hayvanlar da bit ısırıkları yahut hastalıklı kemirgeni yiyerek hastalık kapabiliyor.
Vebanın beşere yalnızca zatürre olan hastaların teneffüs sekresyonları yoluyla bulaştığını, bu nedenle hasta şahıstan yakın etrafına bulaş, küçük kümelenme formunda salgınlara neden olabileceğini söyleyen Prof. Dr. Timurkaynak, “Veba, Orta Çağ’da pandemi yapmış, ‘Kara Ölüm’ olarak isimlendirilmiş bir hastalıktır. Lakin günümüzde hastalığın erken tanısı, tedavisi ve aktif korunma tedbirleriyle pandemi halinde görülmesi beklenmiyor” diyerek açıklamasını noktaladı.
Milliyet
